Warto wiedzieć
ECOMER produkt leczniczy OTC
Postać: kapsułki miękkie, 120 sztuk
CHPL

Układ odpornościowy, układ immunologiczny

Układ odpornościowy, układ immunologicznyukład narządów umożliwiających działanie mechanizmom odporności. W skład układu odpornościowego wchodzą:

Układ immunologiczny ma na celu ochronę organizmu przed wieloma chorobami, poprzez identyfikację i likwidowanie patogenów i komórek nowotworowych. Wykrywane są różnorakie odmiany zakaźnych czynników chorobotwórczych: wirusy, bakterie, grzyby, pierwotniaki i robaki pasożytnicze. Musi więc posiadać umiejętność rozróżniania zdrowych komórek i tkanek organizmu (self), od szkodliwych patogenów (non-self). Wykrywanie patogenów jest skomplikowane, gdyż dzięki ewolucji przystosowują się, zmieniając swoje zachowanie i metabolizm.

By przetrwać tę próbę sił, przez miliony lat oddzielne mechanizmy ewoluowały, aby skutecznie rozpoznawać i przeciwdziałać patogenom. Każdy prosty organizm jednokomórkowy, na przykład bakteria posiada układ enzymów ochraniających go przed infekcją wirusową. Inne podstawowe mechanizmy odpornościowe ewoluowały w dawnych eukariontach i pozostały w ich współczesnych descendentach, między innymi roślinach, rybach, gadach i owadach. Te mechanizmy zawierają peptydy przeciwdrobnoustrojowe (AMP, od ang. antimicrobial peptides), np. defensyny. Natomiast bardziej zaawansowane mechanizmy rozwinęły się stosunkowo niedawno z ewolucją kręgowców. Układy odpornościowe kręgowców, w tym człowieka, składają się z wielu rodzajów białek, komórek, tkanek i narządów, które oddziałują na siebie w złożonym i dynamicznym systemie. Jako część tej bardziej złożonej odpowiedzi odpornościowej, układ kręgowców cały czas przystosowuje się do bardziej skutecznego rozpoznawania poszczególnych patogenów. Ten proces adaptacji prowadzi do powstania pamięci immunologicznej i pozwala na jeszcze skuteczniejsze wykrywanie poznanych już patogenów podczas przyszłych starć
z nimi. To właśnie proces odporności swoistej jest podstawą w szczepieniach ochronnych.

Zaburzenia w systemie odpornościowym mogą wywoływać choroby. Niedobór odporności występuje, kiedy system odpornościowy jest mniej aktywny niż normalnie, wskutek powracających na nowo i zagrażających życiu infekcji. Niedobór odpornościowy może być także wynikiem choroby genetycznej, przykładowo zespołu SCID, może być spowodowany środkami farmaceutycznymi albo zakażeniem (zespół nabytego niedoboru odporności (AIDS) powodowany jest retrowirusem HIV. W przeciwieństwie do chorób autoimmunologicznych, wynikających z hiperaktywności układu odpornościowego, atakującego własne, normalne tkanki, jakby byłe one obcymi organizmami. Powszechne choroby autoimmunologiczne obejmują reumatoidalne zapalenie stawów, cukrzycę typu 1, toczeń rumieniowaty układowy, zapalenie tarczycy typu Hashimoto. Te istotne role w immunologii są przedmiotem intensywnych badań naukowych zarówno na zdrowych, jak i chorych pacjentach.

 

WRODZONY UKŁAD ODPORNOŚCIOWY ADAPTACYJNY UKŁAD ODPORNOŚCIOWY
Odpowiedź nieswoista (wrodzona) Swoista odpowiedź na patogeny i antygeny
Ekspozycja prowadzi do natychmiastowej reakcji/ odpowiedzi Brak natychmiastowej odpowiedzi na ekspozycję
Elementy odporności komórkowej i humoralnej Elementy odporności komórkowej i humoralnej
Brak pamięci immunologicznej Pamięć immunologiczna poprzez ekspozycję
Występuję u wszystkich organizmach żywych Po raz pierwszy pojawiła się u żuchwowców

Wrodzona odporność

Organizm noworodka ma wykształcony jedynie zaczątek układu odpornościowego, zwany odpornością wrodzoną (nieswoistą). Wraz ze wzrostem i rozwojem organizmu zmienia się także jakość odporności organizmu. Z początkowej odporności wrodzonej układ rozrasta się tworząc tzw. odporność nabytą (swoistą). Ostatnim okresem rozbudowy odporności organizmu jest okres dojrzewania w pełni funkcjonującego układu immunologicznego.

Odporność wrodzona charakteryzuje się brakiem samoczynnie wytwarzanych przeciwciał. Wszystkie pierwiastki i komórki odpornościowe dostarczane są wraz z mlekiem matki. Okres odporności nabytej to czas swoistego „treningu” przyszłego układu odpornościowego. W czasie tym odporność wrodzona przechodzi wiele przemian.

Mikroorganizmy, które pomyślnie przedrą się przez bariery zewnętrzne i wtargną do organizmu napotkają komórki i mechanizmy wrodzonego układu odpornościowego. Ten układ ochrania w sposób nieswoisty, co oznacza, że układy te rozpoznają i odpowiadają na patogeny w standardowy sposób. Ten układ nie nadaje długotrwałej odporności przeciw patogenowi. U większości organizmów wrodzony układ odpornościowy jest głównym i dominującym układem broniącym gospodarza.

Zapalenie jest jedną z pierwszych odpowiedzi układu odpornościowego na infekcję. Objawia się ono przez zaczerwienienie i spuchnięciem, które spowodowane jest zwiększonym przepływem krwi w tkance. Zapalenie jest produktem eikozanoidów
i cytokin, które uwalniane są przez uszkodzone albo zainfekowane komórki. Eikozanoidy zawierają prostaglandynę i leukotrieny. Prostaglandyna wywołuje gorączkę i wazodylatację naczyń krwionośnych powiązanych z zapaleniem, natomiast leukotrieny niezawodnie przyciągają krwinki białe (leukocyty). Zwykłe cytokiny zawierają interleukiny, które są odpowiedzialne za komunikację pomiędzy krwinkami białymi, chemokiny pobudzające chemotaksję i interferony, które mają wpływ na antywirusowe zmiany, takie jak wyłączenie biosyntezy białka w komórce gospodarza. Czynniki wzrostowe i cytotoksyczne również mogą być uwolnione.
Te cytokiny i inne substancje chemiczne włączają kolejno nowe komórki odpornościowe na miejsce infekcji i przyczyniają się do naprawy każdej zniszczonej tkanki, następującej po usunięciu patogenów.

Składniki krwi:

ERYTROCYTY – czerwone krwinki – odpowiadają za transport tlenu i dwutlenku węgla. Zawierają hemoglobinę, białko odpowiedzialne za przyłączanie i transport tlenu w krwi; złożone z właściwego białka – globiny oraz grupy hemowej, która razem z żelazem tworzy kompleks. Krew kręgowców zawdzięcza swój czerwony kolor właśnie obecności żelaza.

LEUKOCYTY – białe krwinki – odpowiadają za odpowiedź immunologiczną. Występują w kilku postaciach:

  • Monocyty
  • Limfocyty
  biorą udział w obronie specyficznej
  • Neutrofile
  • Bazofile
  • Eozynofile
  granulocyty – odpowiadają za niespecyficzną odpowiedź immunologiczną,

Fagocytoza

HEMOPOEZA – to proces podczas którego powstają wszystkie komórki krwi. Proces ten zachodzi w szpiku kostnym.

FAGOCYT – komórka żerna w układzie odpornościowym

FAGOCYTOZA – Polega na pobraniu ze środowiska pokarmów stałych, odizolowaniu od cytozolu poprzez utworzenie wodniczki pokarmowej i trawieniu z udziałem lizosomów. W tym procesie nie następuje utrata błony komórkowej. Ewentualne niestrawione resztki są usuwane przez włączenie się wodniczki z powrotem w błonę komórkową. Fagocytoza występuje u organizmów wielokomórkowych: makrofagi człowieka niszczą codziennie miliardy starych erytrocytów. Fagocytoza jest skuteczną metodą obrony przed organizmami chorobotwórczymi, stanowiąc ważny element odporności nieswoistej. Zjawisko fagocytozy odkrył w 1882 roku Ilja Miecznikow. W drodze fagocytozy komórka pochłania duże cząstki pokarmowe np. bakterie. Fagocytozie nie towarzyszy ubytek błony komórkowej. Gdy receptory błonowe wykryją obecność cząstki pokarmowej na powierzchni błony tworzy się wgłębienie, do którego wciągana jest cząstka pokarmowa. Wgłębienie przybiera postać pęcherzyka, który oddziela się od błony i zaczyna wędrować razem
z cytoplazmą. Dołączają się do niego lizosomy i przelewają swoją zawartość, czyli enzymy trawienne. Od tej pory mówi się o wodniczce pokarmowej. Cząstka pokarmu zostaje strawiona i wchłonięta do cytoplazmy, a niestrawione resztki są wyrzucane na zewnątrz, gdy wodniczka z powrotem łączy się z błoną komórkową.

CYTOLIZA – to rozpad komórek chorobotwórczych w organizmie człowieka

IgG, IgM, IgA – są to klasy przeciwciał występujących u człowieka,
tzw. immunoglobuliny. Zmiana stanu wskazuje na ostry stan infekcyjny trwający
w organizmie człowieka

TNF-α, TNF-alfa – (tumor necrosis factor) – czynnik martwicy nowotworu, jest to cytokina związana z procesem zapalnym produkowanym głównie przez aktywne monocyty i makrofagi. TNF wywiera wpływ na komórki, łącząc się z odpowiednim receptorem na powierzchni błony komórkowej. Działa cytotoksycznie na wiele linii komórek nowotworowych oraz na komórki zakażone patogenami.

Infekcje bakteryjne i wirusowe

Wszystkie choroby zakaźne człowieka wywoływane są przez określone czynniki: bakterie, wirusy, grzyby lub pasożyty, z czego najczęściej mamy do czynienia z dwiema pierwszymi grupami. Niestety, rzadko kiedy dany zespół objawów jest na tyle charakterystyczny, aby na jego podstawie można było jednoznacznie odróżnić infekcję bakteryjną od wirusowej – stąd częste wątpliwości przy postawieniu diagnozy i doborze odpowiedniego leczenia.

Bakterie i wirusy należą do całkowicie odmiennych rodzajów organizmów, o zupełnie różnej biologii i sposobach interakcji z komórkami człowieka. I choć lista różnic pomiędzy nimi jest bardzo długa, z medycznego punktu widzenia szczególne znaczenie ma zaledwie kilka.

Odróżnienie infekcji bakteryjnej od wirusowej może być czasem trudne – ich objawy często odbiegają od klasycznego schematu lub osiągają natężenie, które może sugerować zarówno jedną, jak i drugą przyczynę. Pamiętając o tym, można mimo wszystko sformułować kilka typowych różnic.

Objawy infekcji, której przyczyną są wirusy, są lżejsze i trwają krócej niż te wywoływane przez bakterie. Najczęściej jest to:

  • uczucie rozbicia i osłabienie,
  • bóle głowy (szczególnie czoła i w okolicy gałek ocznych),
  • bóle stawów i mięśni,
  • dreszcze i gorączka lub stan podgorączkowy,
  • wodnisty katar, uczucie zatkania nosa, upośledzenie węchu,
  • zaczerwienienie i ból gardła,
  • suchy kaszel,
  • zapalenie spojówek,
  • pogorszenie apetytu.

Zakażenia bakteryjne mają z reguły cięższy przebieg i trwają dłużej.
W niektórych chorobach właśnie ta cecha jest podstawowym kryterium różnicowania. Przykładowo, w ostrym nieżycie nosa i zatok, jeżeli objawy nasilają się po upływie 5 dni lub trwają 10 dni lub więcej – rozpoznaje się infekcję bakteryjną. Bywa, że infekcja bakteryjna może być następstwem wirusowej. Zazwyczaj jest jej przedłużeniem, tyle że o cięższym przebiegu. Jednym
z widocznych dla pacjenta objawów, wskazujących na obecność bakterii jest zmiana wydzieliny z nosa i dróg oddechowych, która z przezroczystej przyjmuje barwę żółto-zieloną. Objawy się nasilają i przeciągają.

Ciężkość objawów również ma decydujące znaczenie – np. w odróżnianiu zapalenia oskrzeli (typowo wirusowego) od zapalenia płuc (zazwyczaj bakteryjnego). Wysoka gorączka (> 38–39°C), znacznie przyspieszona akcja serca i/lub oddech, spadek ciśnienia tętniczego – podobne objawy sugerują zakażenie bakteriami.
W diagnostyce można również posłużyć się badaniami laboratoryjnymi, gdzie inwazji bakteryjnej towarzyszyć będzie często znacznie podwyższony wskaźnik OB oraz zwiększona ilość białych krwinek (leukocytów) we krwi – choć są to objawy bardzo mało charakterystyczne.Czasami można skorzystać także ze specyficznych testów wykrywających określone drobnoustroje – np. paciorkowce w zapaleniu migdałków czy też bakterię Legionella pneumophila wywołującą ciężkie zapalenia płuc. Jednak wykorzystanie podobnych metod zarezerwowane jest do przypadków wątpliwych oraz pilnych. Czasami wykorzystuje się specjalne skale punktowe, które pozwalają ocenić prawdopodobieństwo infekcji bakteryjnej – typowo ta metoda stosowana jest w anginie.

Leczenie nowotworów

istnieje wiele różnych metod leczenia chorób nowotworowych: chemioterapia, radioterapia, immunoterapia

CHEMIOTERAPIA

terapia której celem jest zahamowanie rozrostu i namnażania się komórek nowotworowych przy zastosowaniu środków chemicznych. Mechanizm działania leków stosowanych w chemioterapii polega na ingerencji w dzielenie się komórek nowotworowych

RADIOTERAPIA

zastosowanie promieni w celu indukcji powstawania wolnych rodników, które mogą uszkadzać materiał genetyczny komórki nowotworowej i w konsekwencji   prowadzi to do uszkodzenia komórki nowotworowej i jej zniszczenia

IMMUNOTERAPIA

terapia której celem jest pobudzenie układu immunologicznego do odporności przeciwnowotworowej precyzyjnie nakierowanej w miejsca zmienione nowotworowo

FAQ odnośnie antybiotyków

Co to są antybiotyki?

Odkrycie pierwszego antybiotyku (penicyliny) zostało dokonane w 1928 roku przez Alexandra Fleminga, który zauważył, że przypadkowe zanieczyszczenie podłoża bakteriologicznego pleśnią Penicillium notatum powstrzymuje wzrost hodowli gronkowca złocistego. Jednak dopiero na początku lat 40-ych ubiegłego wieku penicylina stała się lekiem dzięki pracom zarówno Fleminga jak i Howarda Florey’a i Ernest Chaina za co ci trzej uczeni otrzynali w 1945 r. Nagrodę Nobla
w dziedzinie medycyny.
Nazwa antybiotyk została wprowadzona w 1942 roku przez odkrywcę streptomycyny, Selmana Waksmana. Antybiotyki to (anti – przeciw, biostikos
– zdolny do życia) – początkowo naturalne obecnie także syntetyczne substancje wykazujące aktywność przeciw bakteriom, zabijając lub hamując ich wzrost i podziały. Antybiotyki są lekami stosowanymi w leczeniu wszelkiego rodzaju zakażeń bakteryjnych, ułatwiając organizmowi gospodarza ich opanowanie. Używane są także profilaktycznie np. przed zabiegami chirurgicznymi i w profilaktyce bakteryjnego zapalenia wsierdzia. Obecnie za antybiotyki uznaje się również chemioterapeutyki, czyli substancje wytworzone przez człowieka metodami chemicznymi.
Antybiotyki i te naturalne i te otrzymane drogą syntezy chemicznej są lekami stosowanymi w terapii zakażeń.

Antybiotyki - kiedy brać, kiedy nie brać?

Skuteczność antybiotyków jest bardzo duża, jednak nieodpowiednie i nadmierne stosowanie może przynieść odwrotny skutek tzn. powodować, że bakterie staną się na nie oporne tj. niewrażliwe. Antybiotyki stosuje się w leczeniu infekcji bakteryjnych (jak również grzybiczych, które są znacznie rzadsze). Zalecane jest jednak, by najpierw wykonać posiew materiału od chorego (np. krwi, moczu, wymazu z gardła) w celu określenia jaka bakteria jest odpowiedzialna za zakażenie i jaka jest jej wrażliwość na antybiotyki. Na podstawie antybiogramu, można dokonać najwłaściwszego doboru antybiotyku. W niektórych przypadkach lekarz na podstawie stwierdzanych objawów u pacjenta i aktualnej sytuacji epidemiologicznej jest w stanie ustalić przyczynę zakażenia i odpowiedzieć na pytanie, czy ma do czynienia z zakażeniem bakteryjnym, grzybiczym czy wirusowym. Oczywiście w przypadku ustalenia zakażenia wirusowego antybiotyk nie jest potrzebny. Natomiast gdy podejmujemy leczenie antybiotykiem bez wyniku badania mikrobiologicznego materiału od pacjenta, a więc bez ustalenia przyczyny zakażenia i antybiotykowrażliwości czynnika etiologicznego mamy do czynienia z tzw. terapią empiryczną. Gdy znamy drobnoustrój wywołujący zakażenie i jego wrażliwość na antybiotyki mówimy o leczeniu celowanym, które jest najbardziej skuteczne.
Należy pamiętać, że antybiotyk oprócz eliminowania chorobotwórczych bakterii, niszczy również drobnoustroje, stanowiące florę naturalną (fizjologiczną). To one chronią człowieka przed różnymi zakażeniami bakteriami potencjalnie chorobotwórczymi. Niekorzystnym następstwem antybiotykoterapii może też być usuwanie naturalnej jelitowej flory bakteryjnej przewodu pokarmowego, na którą składają się liczne szczepy bakteryjne, zwłaszcza bakterii beztlenowych. Są one barierą dla bakterii chorobotwórczych, odgrywają rolę w metabolizmie różnych substancji w przewodzie pokarmowym i wytwarzają witaminy.

Czy antybiotyki działają na wirusy - np. wirusa grypy?

W infekcjach wirusowych leczenie antybiotykami nie ma sensu, ponieważ nie działają na wirusy i nie leczą chorób przez nie wywoływanych. Antybiotykiem nie leczymy przeziębienia ani grypy. Grypa jest infekcją wirusową, podobnie jak większość przeziębień z katarem i kaszlem. Wirusy nie są wrażliwe na antybiotyki. Nawet bardzo złe samopoczucie lub wysoka gorączka podczas infekcji wirusowej nie są żadnym uzasadnieniem do sięgnięcia po antybiotyk.

Czy na anginę zawsze trzeba podać antybiotyk? Czy nie da się jej wyleczyć inaczej?

Angina definiowana, jako zapalenie gardła i migdałków podniebiennych, może być wywołana zarówno przez wirusy, jak i bakterie. Czynnik etiologiczny, w dużej mierze jest zależny od wieku – u dorosłych najczęściej są to wirusy. Postępowanie lecznicze zależy od czynnika wywołującego stan zapalny. Istnieją metody pozwalające na rozróżnienie zakażenia wirusowego i bakteryjnego. W przypadku etiologii wirusowej podanie antybiotyku jest błędem w sztuce lekarskiej. Najczęstszą przyczyną anginy bakteryjnej jest Streptococcus pyogenes. I tu leczeniem z wyboru jest włączenie penicyliny.